Matur er meira en bara hitaeiningar. Hann er upplýsingar fyrir líkamann okkar. Það sem við borðum hefur áhrif á orku, meltingu, hormón, ónæmiskerfið, húðina, heilann og hvernig okkur líður frá degi til dags.
Í heimi þar sem hillurnar eru fullar af tilbúnum vörum getur verið erfitt að átta sig á hvað er raunverulega nærandi matur og hvað er mikið unnin matvara. Markmiðið er ekki fullkomnun heldur meiri meðvitund. Að velja oftar mat sem líkaminn þekkir.
Hvað er hrein fæða?
Hrein fæða (e. whole foods) er matur sem er eins nálægt sínu náttúrulega formi og mögulegt er. Það er matur sem hefur lítið verið breytt, inniheldur næringarefni og er oft án langra innihaldslýsinga.
Dæmi eru grænmeti, ávextir, ber, baunir, linsur, hnetur, fræ, egg, fiskur, hreint kjöt, heilkorn, jurtir, krydd og óunnin fita eins og ólífuolía og avókadó.
Einföld regla: Ef amma þín hefði þekkt innihaldsefnin sem mat — þá er líklegra að líkaminn þinn geri það líka.
Hvað er unnin matvara?
Það er mikilvægt að muna að ekki öll vinnsla er slæm. Að frysta ber, sjóða baunir eða búa til jógúrt er líka vinnsla.
Það sem við viljum sérstaklega passa okkur á er mikið unnin matvara (e. ultra-processed foods). Þetta eru vörur sem innihalda oft mikið magn viðbætts sykurs, gervilitarefni, bragðefni, sætuefni, mikið unnar olíur, ýruefni og aukefni ásamt litlu magni trefja og næringar.
Dæmi geta verið gosdrykkir, sælgæti, margar tilbúnar kökur og kex, skyndibiti, mikið unnið morgunkorn og pakkamatur með mjög löngum innihaldslýsingum.
Lestu innihaldslýsinguna
Ekki horfa bara framan á pakkann. Orð eins og „náttúrulegt“, „fitness“, „próteinríkt“ eða „hollt“ segja ekki alltaf alla söguna.
Snúðu vörunni við og spurðu: Kannast ég við innihaldsefnin? Myndi ég eiga þessi efni heima í eldhússkápnum mínum? Er sykur eitt af fyrstu innihaldsefnunum? Er listinn mjög langur?
Af hverju skiptir þetta máli?
Mikið unnin fæða getur gert okkur erfiðara fyrir að hlusta á náttúruleg skilaboð líkamans. Rannsóknir hafa tengt mikla neyslu mikið unninnar fæðu við minni næringargæði mataræðis, meiri sykurlöngun, sveiflur í orku, þyngdaraukningu og verri efnaskiptaheilsu.
Líkaminn þarf næringu til að starfa vel — ekki bara fyllingu.
Matur og heilinn – áhrif á einbeitingu og hegðun
Heilinn okkar notar næringarefni á hverjum degi. Börn og fullorðnir geta verið mismunandi næm fyrir því sem þau borða.
Sumar rannsóknir hafa sýnt tengsl milli ákveðinna gervilita og aukefna og aukinnar ofvirkni eða einkenna hjá sumum börnum sem eru viðkvæm fyrir slíku.
Það þýðir ekki að matur sé eina orsökin fyrir ADHD eða hegðunaráskorunum. En hjá sumum getur mataræði verið einn hluti af stærri mynd.
Heimildir og frekari lestur
Harvard T.H. Chan School of Public Health – Processed Foods and Health
McCann o.fl. (2007), The Lancet – Food additives and hyperactive behaviour in children
University of Southampton – Research on food additives and hyperactivity in children
Harvard Health Publishing – Ultra-processed foods and health